Ο Πρόεδρος των Μυρέων ( Β΄ μέρος )
του Νικολάου Π. Ευσταθίου
Εικονογραφία
Μεγάλους εικονογραφικούς κύκλους με τον Άγιο Νικόλαο που διατηρούνται σήμερα αλλού περισσότερο κι αλλού λιγώτερο, συναντούμε σε πλήθος ναών σπαρμένων σ’ όλη σχεδόν την εδαφική περιοχή της Ελλάδος. Αναφέρουμε τον Άγιο Νικόλαο τον Κασνίτζη στην Καστοριά του 12ου αι. (σώζονται 3 μόνο σκηνές), τον Άγιο Νικόλαο της Κοζάνης Στις αρχές του 14ου αιώνα στον Άγ. Νικόλαο Ορφανό Θεσσαλονίκης, οκτώ σε μιαν εκκλησία της Κρήτης (Άγ. Νικόλαος στο Βρέλι). Από τις εκκλησίες του 16ου αι. πρόχειρα αναφέρουμε ένα αρκετά μεγάλο κύκλο (γύρω στις 15 σκηνές) στην Μονή Γαλατάκι Εύβοιας. Ενώ μεμονωμένες παραστάσεις σώζονται σε πολλές εκκλησίες από τις οποίες σταχυολογούμε: Στον Άγ. Νικόλαο Κιρκιζατών, κοντά στην Άρτα, στις Μονές Αγίου Νικολάου Φιλανθρωπινών και Αγίου Νικολάου Ντίλιου, στις αρχές του 14ου αι., στον Άγ. Νικόλαο Πύργου Ευβοίας, στην Μονή του Άγ. Νικολάου Αναπαυσά στα Μετέωρα και αλλού.
Υπάρχει επίσης μια μεγάλη ομάδα φορητών εικόνων στις οποίες παριστάνεται ο Άγιος Νικόλαος ολόσωμος, μετωπικώς, ντυμένος τα αρχιερατικά του ενώ στο γύρω φαρδύ πλαίσιο εικονίζονται σκηνές από τον βίο του. Οι εικόνες αυτές, που μερικές είναι από τις αρχαιότερες της κατηγορίας αυτής, χρονολογούνται από τον 12ου αιώνα και εκτείνονται ως τον αιώνα μας, βρίσκονται διάσπαρτες σε διάφορες περιοχές.
Το άπλωμα αυτό των τοιχογραφιών και των εικόνων φανερώνει την παραδοχή της εικονογραφικής αυτής αντίληψης απ’ όλη σχεδόν την Ορθοδοξία, πράγμα που έχει σημασία για την σκοπιά από την οποία βλέπουμε το θέμα μας. Ο εικονογραφικός κύκλος αρχίζει με την Γέννηση του Αγίου, παράσταση που την βρίσκουμε σχεδόν σε όλα τα μνημεία. Η σύνθεση συχνά είναι παραπλήσια της Γεννήσεως του Χριστού. Ακολουθεί η παράσταση του «Αγίου πορευομένου εις διδασκαλείον». Ο μικρός Νικόλαος κρατώντας το Αλφαβητάρι στο χέρι οδηγείται από μια γυναίκα στο σχολείο και «γραμματιστή παραδίδεται». Ακολουθούν τρεις σκηνές από τη χειροτονία του Αγίου σε διάκονο, πρεσβύτερο, επίσκοπο
Ιδιαίτερα ενδεικτικές για την αντίληψη αυτή του « φιλανθρώπου» είναι οι παραστάσεις από δυό επεισόδια της ζωής του Αγίου. Το πρώτο δείχνει καθαρά τις ποιμαντικές αρετές του Αγίου, το ζωηρό ενδιαφέρον για τα πνευματικά παιδιά του, την επαγρύπνησή του, την προληπτική θα λέγαμε επέμβασή του. «Ανήρ τις άδοξος εξ ενδόξου και πένης εκ πλουσίου γενόμενος» έκαμε την φοβερή σκέψη τις τρεις έμορφες κόρες του «μισθού προς ακολασίαν εκδιδόναι τοις βουλομένοις» για να κερδίσει το ψωμί των παιδιών τουΤης ίδιας υφής είναι και οι σκηνές που εικονογραφούν την Ιστορία των στρατηγών. Το επεισόδιο γνωστό στις γενικές γραμμές αλλ’ η διήγηση στο συναξάρι του Μηναίου του Δεκεμβρίου είναι λίγο μπερδεμένη. Κρατούμε εδώ μόνο τα σημεία που ενδιαφέρουν την εικονογραφία.
Οι επόμενες σκηνές παρουσιάζουν τον Άγιο να «ενυπνιάζει τον βασιλέα Κωνσταντίνο» η μία και «τον έπαρχον Αβλάβιο», που ήταν εισηγητής της καταδίκης των στρατηγών, η άλλη. Ο βασιλέας και ο Έπαρχος, ντυμένος ο καθένας ανάλογα με το αξίωμά του, κοιμούνται ενώ ο Άγιος «επάνωθεν κεφαλής του ιστάμενος φοβερίζει αυτόν», «Βασιλεύ, έφη, το τάχος αναστάς τους κατεχομένους τρεις παρά τη φυλακή στρατηλάτας άνες· μάτην γαρ εσυκοφαντήθησαν». Ο κύκλος κλείνει, αφού παρεμβληθούν παραστάσεις άλλων βιογραφικών σκηνών και θαυμάτων του Αγίου και κυρίως εικόνες από τα διάφορα θαλασσινά θαύματα του που δείχνουν άλλη μια φορά το θερμό ενδιαφέρον για τις στεναχώριες των πνευματικών παιδιών του, με την Κοίμηση του. Ντυμένος τα αρχιερατικά του κείται πάνω στο νεκροκρέβατο περιβαλλόμενος —στις περισσότερες παραστάσεις— από χορεία ιεραρχών και μοναχών, ενώ η παρουσία ψαλτών με τα ιδιόρρυθμα καπέλλα τους δίνει ιδιαίτερο τόνο στην παράσταση.
Παρακολουθήσαμε μέσα από τις τοιχογραφίες και τις εικόνες καίριες στιγμές της ζωής ενός ανθρώπου από την γέννηση μέχρι τον θάνατό του. Τό γεγονός είναι πολυσήμαντο. Η αποδοχή του συνόλου της ζωής του ανθρώπου με τις φυσικές οριακές καταστάσεις του (γέννηση-θάνατος) αφ’ ενός, και η ενσωμάτωση των καθημερινών, θα λέγαμε, περιπτώσεων και η μεταμόρφωσή τους από την Εκκλησία αφ’ ετέρου.
