Μνήμη τοῦ ἐν ἁγίοις πατρός ἠμῶν Δονάτου, ἐπισκόπου Εὐροίας.

Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας – Απρίλιος,  
Αθήνα 2005, εκδ. Αποστολική Διακονία, σελ. 335-338

῾Ο ῞Αγιος Δονάτος ἔζησε κατά τούς χρόνους τοῦ αὐτοκράτορος Θεοδοσίου τοῦ Μεγάλου (379-395 μ.Χ.). ᾿Εγεννήθηκε περί τό 330 μ.Χ. στήν Εὔροια177 καί ἐμορφώθηκε στό Βουθρωτό τῆς ᾿Ηπείρου. Σέ λικία τριάντα ἐτῶν ἐχειροτονήθηκε ᾿Επίσκοπος Εὐροίας καί ἀρχιεράτευσε ἐπί ἑξήντα χρόνια. Μετεῖχε δέ στήν Β Οἰκουμενική Σύνοδο. ῎Αλλες πηγές θεωροῦν ὅτι ὁ ῞Αγιος καταγόταν ἀπό τή Δύση, ἀφοῦ τό ὄνομα αὐτό ἦταν πολύ διαδεδομένο ἐκεῖ.

Στίς λατινικές πηγές παρατηρεῖται σύγχυση μεταξύ τοῦ ῾Αγίου Δονάτου, ᾿Επισκόπου Εὐροίας, καί τοῦ ὁμωνύμου του ᾿Επισκόπου ᾿Αρητίου Τυρρηνίας, ὁ ὁποῖος ἐμαρτύρησε ἐπί ᾿Ιουλιανοῦ τοῦ Παραβάτου. Αὐτό ἦταν εὔκολο νά συμβεῖ, ἀφ᾿ ἑνός μέν λόγῳ τῆς συνωνυμίας, ἀφ᾿ ἑτέρου δέ διότι ᾿Επισκοπή Εὐροίας ὑπαγόταν ἐκκλησιαστικά στή Δύση, ἄν καί πολιτικά ἀνῆκε στό Βυζάντιο.

Οἱ ἁγιολογικές πηγές μαρτυροῦν πλῆθος θαυμάτων ἀπό τόν ῞Αγιο. Στό Συναξάρι ἀναφέρεται καί τό θαῦμα τοῦ ῾Αγίου πού ἐφόνευσε τό δράκοντα. Κοντά στήν Εὔροια ὑπῆρχε ἕνα χωριό πού ὀνομαζόταν Σωρεία, στό ὁποῖο ὑπῆρχε μιά πηγή, ἀπό τήν ὁποία, ὅποιος ἔπινε, πέθαινε. ῞Οταν ὁ ῞Αγιος ἐπληροφορήθηκε τό γεγονός, πῆρε μαζί του καί ἄλλους ἱερεῖς καί πῆγε στήν πηγή. Τή στιγμή πού ἔφθασε ἐκεῖ ἀκούσθηκε μιά βροντή. ᾿Αμέσως ἐμφανίσθηκε μπροστά του ἕνας δράκοντας, πού εἶχε τή φωλιά του στήν πηγή. Μόλις ὁ ῞Αγιος ἔστρεψε τό βλέμμα του καί εἶδε τό θηρίο, πῆρε στά χέρια του τό σχοινί, μέ τό ὁποῖο ἐχτυποῦσε τόν ὄνο ἐπάνω στόν ὁποῖο ἐπέβαινε, ἐχτύπησε τό θηρίο στή ράχη, πού ἔπεσε νεκρό στό ἔδαφος. Στή συνέχεια ὁ ῞Αγιος εὐλόγησε τήν πηγή, ἤπιε πρῶτος αὐτός νερό ἀπ᾿ αὐτή καί, ἀκολούθως, προέτρεψε καί τούς ἄλλους νά πιοῦν χωρίς κανένα φόβο. ᾿Εκεῖνοι, πράγματι, ἤπιαν καί εὐφράνθηκαν καί ἐπέστρεψαν ἀσφαλεῖς στίς οἰκίες τους.

῾Η φήμη τῶν θαυμάτων τοῦ ῾Αγίου ἔφθασε μέχρι τόν αὐτοκράτορα Θεοδόσιο τόν Μεγάλο, ὁ ὁποῖος τόν ἐκάλεσε στήν Κωνσταντινούπολη γιά νά θεραπεύσει τή θυγατέρα του πού ἔπασχε ἀπό δαιμόνιο. ῾Ο ῞Αγιος ἐθεράπευσε τή βασιλόπαιδα καί ὁ Θεοδόσιος τοῦ προσέφερε τόπο στό ᾿Ομφάλιο ᾿Ηπείρου καί χρήματα, προκειμένου ὁ ῞Αγιος νά ἀνεγείρει ναό. Στήν τοποθεσία αὐτή σώζονται ἐρείπια ἀρχαίου ναοῦ, πού χρονολογεῖται ὅμως ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Δεσποτάτου τῆς ᾿Ηπείρου. Εἶναι πιθανό ὁ νεότερος αὐτός ναός νά οἰκοδομήθηκε ἐπί τῶν θεμελίων ἐκείνου, τόν ὁποῖο ἔχτισε ὁ ῞Αγιος, διότι κατά τίς ἀνασκαφές βρέθηκε καί παλαιοχριστιανικό ὑλικό. ῾Ο ῞Αγιος Δονάτος « εἰς μακρόν γῆρας ἐλάσας, ἀπῆλθε», μάλλον τό 388 μ.Χ., καί ἐνταφιάσθηκε πλησίον τοῦ ἀνωτέρου ναοῦ σέ μνημεῖο, τό ὁποῖο κατά τήν παράδοση εἶχε ὁ ἴδιος ἑτοιμάσει.

῾Η μνήμη τοῦ ῾Αγίου Δονάτου τιμᾶται ἰδιαίτερα στή Θεσπρωτία, τήν Πρέβεζα καί τά ᾿Ιωάννινα.