Η προσωπικότητα του Νικολάου Σκουφά, η Φιλική Εταιρεία ο σκοπός και η μύηση των Μελών της
Με τις λίγες αυτές γραμμές ο ιερεύς και διδάσκαλος της Βασσιλίδος των Πόλεων Ζαχαρίας Αινιάν, έστειλε το παραπάνω επίγραμμα για να τοποθετηθεί στον τάφο του Ιδρυτού της Φιλικής Εταιρείας Νικολάου Σκουφά.
Επίγραμμα του οποίου η Αυτού Θειοτάτη Παναγιότητα Οικουμενικός Πατριάρχης του Γένους μας κ.κ. Βαρθολομαίος όταν το διάβασε πρίν από μερικά χρόνια σε αναμνηστική πλακέτα που του απενεμήθη εκ μέρους του τότε Δήμου Κομποτίου είπε με δύο λέξεις: Επίκαιρο όσο ποτέ ![1]
Βρισκόμαστε σήμερα εδώ για να αποτίσουμε φόρο τιμής σε μια από τις πιο εμβληματικές αλλά και πιο αδικιμένες από τη μοίρα προσωπικότητες του ξεσηκωμού του υπόδουλου Γένους τον Νικόλαο Σκουφά.
Στο Μέγα Ρεύμα της Κωνσταντινουπόλεως, στην παραθαλάσσια συνοικία Κατακουζηνού στο σπίτι του Εμμανουήλ Ξάνθου άφησε την τελευταία του πνοή ο Νικόλαος Σκουφάς στις 31 Ιουλίου του 1818.
Ετάφη στην Εκκλησία των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, παρόντων των συνιδρυτών και πλείστων Αξιωματούχων της Φιλικής Εταιρείας.[2]
Μέχρι το έτος 1835 όταν απεβίωσε ο Διδάσκαλος και Ιερεύς Ζαχαρίας Αινιάν ο τάφος του Νικολάου Σκουφά υπήρχε.
Πιθανόν με τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών το 1955 και τις καταστροφές περιουσιών των Ελλήνων της Πόλης από τους Τούρκους συμπεριλαμβανομένων των εκκλησιών και των Κοιμητηρίων κατεστράφη και ο τάφος του Νικολάου Σκουφά.
Γεννήθηκε το έτος 1779, σε δύσκολους χρόνους κάτω από την σκλαβιά των Τούρκων. Η οικογένεια του ανήκε στη μεσαία τάξη. Έμαθε τα πρώτα γράμματα στο χωριό του, στον νάρθηκα του παλαιού ιστορικού ναού του Αγίου Γεωργίου από τον σοφό διδάσκαλο και Προεστό του Κομποτίου Ευστάθιο Γεροστάθη. Αργότερα μετέβη στην Άρτα και συνέχισε την εκπαίδευση του στην ερειπωμένη εκκλησία της Κασσοπίτρας, από τον Όσιο Θεοχάρη Ντούια και έπειτα από τον δάσκαλο Κωνσταντίνο Δενδραμή. Οι συνθήκες, όμως, δεν ήταν πρόσφορες, καθώς ο Αλή Πασάς ασκούσε τον απόλυτο έλεγχο στην οικονομική ζωή των Ηπειρωτών.
Το 1813, ο Σκουφάς αφήνει την Άρτα και αναχωρεί για την Οδησσό, αναζητώντας ένα καλύτερο επαγγελματικό μέλλον. Οι λόγοι του, τα σχέδιά του και τα επιχειρήματά του ακούγονται με σκεπτικισμό και επιφύλαξη από τον Αθανάσιο Τσακάλωφ και Εμμανουήλ Ξάνθο με τους οποίους είχε συνδεθεί φιλικά και συμμερίζονταν την ίδια αγωνία για την απελευθέρωση του υπόδουλου Γένους. Ο φόβος, η στέρηση υλικών μέσων αλλά και η εχθρότητητα των Μεγάλων Δυνάμεων λαμβάνονται υπόψιν τους.
Μόνη λύση, η γενναιότητα και το ψυχικό σθένος του Έλληνα.
Κάτω από το τρεμάμενο φώς ενός κεριού, ενστερνίζονται το όραμα της ελεύθερης πατρίδας.
Ορκίζονται στις 14 Σεπτεμβρίου του 1814 « Ενώπιον του αληθινού Θεού οικειοθελώς, ότι θέλω είμαι επί ζωής μου πιστός εις την Εταιρείαν κατά πάντα».
Ο όρκος των Φιλικών στο σύνολό της και η ιεροτελεστία της ορκωμοσίας μαρτυρά την βαθειά επίγνωση του «Ξεσηκωμού του Γένους». Η επανάσταση είναι πλέον θέμα πίστης προς την ιδέα και εμπιστοσύνης προς την Φιλική Εταιρεία. Το έργο της Φιλικης Εταιρείας δεν ήταν μία εύκολη υπόθεση. Συναντά τον σκεπτικισμό, την άρνηση των Εμπόρων και των Λογίων.
Η ίδρυση της Ιερής Συμμαχίας από την Ρωσία την Αυστρία και τη Γαλλία έχει ένα σκοπό: Να αντιμετωπίζει με σκληρότητα κάθε φιλελεύθερη κίνηση. Όλα αυτά επέβαλλε στην Φιλική Εταιρεία να κινείται με παρά πολύ μεγάλη μυστικότητα.[3]Παρόλη την ανησυχία που προκαλεί η δράση της Ιερής Συμμαχίας ο Νικόλαος Σκουφάς μένει ακλόνητος στις πεποιθήσεις του και άκαμπτος στην πίστη για τον αγώνα.
Η Φιλική Εταιρεία έχοντας συγκεντρωτικό και συνωμοτικό χαρακτήρα, αυστηρή δομή, αργά αλλά σταθερά διεύρυνε την επιρροή και τον αριθμό των μελών της. Ο ίδιος ο Σκουφάς ανέλαβε με ιεραποστολικό ζήλο τη διάδοση των ιδεών της και εγκατέλειψε κάθε ενασχόληση με το εμπόριο. Η μεταφορά της έδρας της Φιλικής Εταρεία μέσα στην καρδιά του Οθωμανικού Κράτους στην Κωνσταντινούπολη το 1818 δοκιμάζεται με νέες προκλήσεις και προβλήματα που ζητούν λύσεις.
Ορισμένοι μελετητές σημειώνουν ότι ο Σκουφάς ήθελε τη μεταφορά της έδρας της οργανώσεως στον Μωρηά. Μάλιστα, ο ίδιος είχε σχεδιάσει να πραγματοποιήσει ένα ταξίδι στη Μάνη για να διερευνήσει το έδαφος, να μυήσει τους Προύχοντες στην Φιλική Εταιρεία και να προετοιμάσει τον Αγώνα.
Στις αρχές του 19ου αιώνα είχαν ιδρυθεί και άλλες Εταιρείες και Οργανώσεις στον Ελλαδικό χώρο και στις Εστίες διασποράς των Ελλήνων, με πρωταρχικό στόχο την πνευματική αφύπνιση και απώτερο σκοπό την απελευθέρωση.
Μερικές από αυτές ήταν: η Εταιρεία των Φιλόμουσων στη Βιέννη, στην Αθήνα και το Ελληνόγλωσσο ξενοδοχείο στο Παρίσι του οποίου μέλη ήταν ο Αθανάσιος Τσακάλωφ και ο Νικόλαος Σκουφάς.
Όλες αυτές οι Εταιρείες προσέφεραν ουσιαστικά στοιχεία τόσο για τη σύσταση όσο και για την οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας.
Οι εξελίξεις και ο αυξανόμενος αριθμός των Μελών της Φιλικής Εταιρείας από το έτος 1818 και μετά ωθεί τους υπευθύνους του στρατηγικού της σχεδιασμού σε νέο τρόπο διάρθωσης και δράσης, με τη δημιουργία των Εφοριών.
Μία Εφορία της Φιλικής Εταιρείας ήταν και στα Επτάνησα με πρωταγωνιστή τον άλλο Φιλικό της ιστορικής μας Κωμοπόλεως, τον Κωνσταντίνο Γεροστάθη.
Ο Φιλικός Αριστείδης Παππάς με την ιδιότητα του «αποστόλου» κατάφερε να κατηχήσει σε ένα περιβάλλον ισχυρό από την εντεταλμένη για την προστασία του καθεστώτος «Υψηλή Αστυνομία» (Alia Polizia) στις 5 Ιανουαρίου του 1819 τον Βιάρο Καποδίστρια (αδελφό του Κυβερνήτη) και τον Κωνσταντίνο Γεροστάθη.[4]
Ο Κωνσταντίνος Γεροστάθης μετείχε στην εφορία της Φιλικής Εταιρείας στην Κέρκυρα η οποία συστάθηκε από τον Βιάρο Καποδίστρια και τον Κωνσταντίνο Μόστρα, με Γραμματέα τον Μιχαήλ Σικελιανό και Υπογραμματέα τον Αναγνώστη -Γεώργιο Μόστρα.
Η συγκεκριμένη επιτροπή είχε την ιδιαιτερότητα μόνος Κερκυραίος να είναι ο Βιάρος Καποδίστριας και όλοι οι άλλοι να είναι Ηπειρώτες, συνδεόμενοι μάλιστα με συγγένειες. Σε αυτήν κυρίαρχος ήταν ο ρόλος του Κωνσταντίνου Γεροστάθη καθώς ο Μιχαήλ Σικελιανός είχε νυμφευθεί την ανηψιά του Ελένη, θυγατέρα της αδελφής του Ευφροσύνης και Νικολάου Μαυρομάτη από την Κατούνα, ενώ οι συνεργάτες του και συγγενείς του Κωνσταντίνος και Γεώργιος - Αναγνώστης Μόστρας ήταν αδέλφια του Δημητρίου Μόστρα, γραμματέα του Μητροπολίτου Άρτης μετέπειτα Ουγγροβλαχίας Ιγνατίου, φίλου του Ιωάννου Καποδίστρια.
Σημαντική επίσης υπήρξε η υποστήριξη που παρείχε ο έμπορος Γεώργιος Μελάς, πατέρας του Λέοντος Μελά (συγγραφέα του μυθιστορήματος που χρησιμοποιήθηκε ως διδακτικό βιβλίο και ανέθρεψε γενεές Ελλήνων « Ο Γεροστάθης»), ο οποίος και ανατράφηκε στην Κέρκυρα από τον Κωνσταντίνο Γεροστάθη, που από την οδό Καποδιστρίου στην Κέρκυρα χρησιμοποιούσε την κατοικία του και στα κτίρια στέγαζε τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες.
Με την υπ΄αριθμ 41 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου της 27ης Μαίου 2026 του Δήμου Νικολάου Σκουφά, αποφασίστηκε η καθιέρωση τιμής και μνήμης η ημέρα της Παρασκευής προ της 11ης Μαίου κάθε χρόνο να πραγματοποιούνται εκδηλώσεις για τον Κωνσταντίνο Γεροστάθη και την Οικογένειά του.[5]
Η ηγετική φυσιογνωμία του Νικολάου Σκουφά, ενσάρκωνε την ιδέα, το έργο, τον δυναμισμό και αποτέλεσε ενωτικό κρίκο και έβλεπαν όλοι τον εμπνευστή του «Ξεσηκωμού».
Χαρακτήρισαν «παραφροσύνη» την προσπάθεια ενεργοποίησης της ιδέας ανάκτησης της ελευθερίας και να πραγματοποιήσει την αναγέννηση της «νεκρής Ελλάδας» από την τέφρα της. Ο τιμωμενος με τα λίγα γράμματα που διδάχθηκε, υπερέβαλλε και μεγαλούργησε.
Η ελευθερία δεν χρειάζεται τίτλους, περγαμηνές και μεγάλη σοφία, χρειάζεται «αρετή και τόλμη». Απέκτησε τον σεβασμό και την εμπιστοσύνη όλων.
«Πρώτον ιερομύστην και Πρωταπόστολον» τον χαρακτήρισε ο Πολιτικός και Συγγραφέας της επαναστάσεως ο Τριπολιτσιώτης Νικόλαος Σπηλιάδης. Η Φιλική Εταιρεία μπορεί να χαρακτηριστεί και ως η «Πρώτη Εθνική Κυβέρνηση των Ελλήνων».
Ο Νικόλαος Σκουφάς έσκαψε και θεμελίωσε την Φιλική Εταιρεία γερά και ασάλευτα. Με έργο βαρύ, γιγαντιαίο, μεγάλου στοχασμού, έμπνευσης, ισχυρής θέλησης, δυσθεώρητο σε βάθος το οποίο εκφράζει και χαρακτηρίζει τον δυναμισμό και την προσωπικότητά του. «Δεν ήταν η τυφλή ορμή της καρδιάς. Ήταν κι΄ένας νούς. Ένας νούς φυσικός, λεύτερος από φτιασίδια «ανώτερης μορφώσεως», απλός αλλά βαθύς. Ικανός να συλλογίζεται ολόϊσια πάνω στα πράγματα, αναφέρει σε άρθρο του το έτος 1948 ο Σπυρίδων Μελάς.
Έτσι μπόρεσε να συλλάβει την αλήθεια και να βάλει το πρόβλημα της λευτεριάς του Έθνους στη σωστή του θέση ως πρόβλημα εσωτερικό».
Είχε θυσιαστικό πνεύμα που χωρίς την απόλυτη πίστη στον Θεό θα ήταν απολύτως αδύνατο το έργο των Φιλικών.
Σήμερα και πάντα , η ιδιαίτερη πατρίδα του, το Κομπότι, αλλά και ολόκληρο το πανελλήνιο, κλίνουν ευλαβικά το γόνυ στη μνήμη του.
Το όνομα του μας υπενθυμίζει ότι οι μεγάλες αλλαγές ξεκινούν από την πίστη και την ενότητα των λίγων αποφασισμένων ανθρώπων.
Εύχομαι το όραμά του για μια λεύτερη και ανεξάρτητη Ελλάδα να εμπνέει όλους μας και ιδιαίτερα τις επερχόμενες γενιές.
Βιβλιογραφία
- Χαρίλαου Ε. Χαβέλα, Φυσικού – Επίτιμου Γυμνασιάρχου, «Διάλεξεις: Η προσωπικότης και το έργον του Νικολάου Σκουφά. Αθήνα 1976,
- Εμμανουήλ Ξάνθου,Απομνημονεύματα Περί της Φιλικής Εταιρείας. Αθήναι 1845.
- Λάμπρου Απ. Τατσιόπουλου, Νικόλαος Σκουφάς, Ιστορικό και Θεατρικό έργο σε τρείς πράξεις. Άρτα 1971.
- Σπυρίδωνος Π. Γαούτση, Ιστορικός Ερευνητής, Άγγελος Χαλικιόπουλος (1757-1843), Το εφοδιαστικό και το τυπικό μύησης ενός αγνώστου Κερκυραίου Φιλικού. Σελ. 123.
- Νικολάου Κ. Κουρκουμέλη, Δρ. Ιστορίας, Η εφορία της Φιλικής Εταιρείας στην Κέρκυρα. Οι σχέσεις με τον Αλή πασά των Ιωαννίνων. Δελτίο Αναγνωστικής Εταιρίας Κερκύρας 2016-2019 Αριθμός 29.
- Μαριέτα Μινώτου, Μόνιμη Λέκτωρ Ιονίου Πανεπιστημίου, πρώην Διευθύντρια της Κεντρικής Υπηρεσίας των Γενικών Αρχείων του Κράτους. Σύντομη αναφορά περί της Φιλικής Εταιρείας. Σελ. 19.
[1] Γαβριήλ Χρ. Λεπενιώτη, Οπτικοακουστικό αρχείο έτους 2012.
[2] Η Ιστορία του Μεγάλου Ρεύματος, Α. Τσιτούρη, Κωνσταντινούπολη 1949, σελ. 206,207.
[3] Σύντομη αναφορά «Περί της Φιλικής Εταρείας», Μαριέττα Μινώτου, Μόνιμη Λέκτωρ Ιονίου Πανεπιστημίου, πρώην Διεθύντρια της Κεντρικής Υπηρεσίας των Γ.Α.Κ. του Κράτους.
[4] Νικολάου Κ. Κουρκουμέλη, Δρ. Ιστορίας, Η εφορία της Φιλικής Εταιρείας στην Κέρκυρα. Δελτίο Αναγνωστικής Εταιρίας Κερκύρας 2016-2019 Αριθμός 29.
[5] Υπ΄αριθμ. 41/27-5-2026 Απόφαση Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Νικολάου Σκουφά.
