Παναγία η Ρεθιώτισσα: Η Αρχόντισσα και η Κυρά του Βάλτου
ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΠΑΝΑΓΙΑ ΡΕΘΙΩΤΙΣΣΑ
«…Στη διάρκεια της ζωής μου, διέπραξα πολλά αμαρτήματα. Ο Ιησούς Χριστός με καθάρισε απ' αυτά δια της θυσίας Του και με την πίστη μου προς Αυτόν. Και από άνθρωπο απώλειας με έκανε κληρονόμο του ανέσπερου φωτός και της αιώνιας ζωής…» Μεγαλομάρτυς Άγιος Αρέθας
Γράφει ο καθηγητής Χρήστος Γερ. Σιάσος
Η Παναγία Αρεθιώτισσα, η Κυρά του Βάλτου
Σήμερα, 8 Σεπτεμβρίου ημέρα Τρίτη, η εκκλησία μας γιορτάζει το Γενέθλιο της Θεοτόκου και πανηγυρίζει η Ιερά Μονή Γενεθλίου της Θεοτόκου ή η Παναγία Αρεθιώτισσα, η Κυρά του Βάλτου, Ρέθα ή Αρέθα.
Το μοναστήρι βρίσκεται σε χαμηλό λόφο του Μακρυνόρους σε πυκνό δάσος απόδρυς και πλατάνια, στην επαρχία Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας και απέχει περίπου20 χιλιόμετρα από την όμορφη πόλη της Αμφιλοχίας και 5 χιλιόμετρα από τοχωριό Αγία Τριάδα Βάλτου.
Η Ιερά Μονή Ρέθα για τους ντόπιους κατοίκους ή Αρέθα, όπως τη συναντάμε σεπολλά Επισκοπικά έγγραφα αλλά και έγγραφα του πρώην Δήμου Αμβρακίας, είναι τοπιο ξακουστό μοναστήρι στην περιοχή, το Ιερότερο προσκύνημα του Βάλτου, είναι «Η Κυρά του Βάλτου». Έχει μεγάλη ιστορική και πνευματική προσφοράστην περιοχή και, παρά τα σημάδια του χρόνου, εξακολουθεί και σήμερα ναεντυπωσιάζει τους επισκέπτες - προσκυνητές.Η παράδοση των κατοίκων της περιοχής αναφέρει ότι κάποτε ένας βοσκός είδεμέσα σε θάμνους του βουνού, που σήμερα είναι κτισμένο το μοναστήρι, φως καισε μεγάλη κουμαριά την εικόνα της Παναγίας˙ αμέσως, γονάτισε και προσκύνησετην εικόνα Της.
Η Γέννηση της Θεοτόκου
Στο μέρος αυτό, ο βοσκός έταξε να φτιάξει ένα μοναστήρι. Ηεπιθυμία του όμως απαιτούσε πολλά χρήματα που ο ίδιος δεν τα είχε. Το θαύματης Παναγίας μας ήρθε από κάποιον άγνωστο άνθρωπο ο οποίος φόρτωσε μεχρυσάφι τρία μουλάρια, (μετά από εντολή της Παναγίας μας).Τα ζώα αυτά πέρασαν από δάση και ποταμιές, το ένα σταμάτησε στο σημερινόΔρυμονάρι, κοντά στο μοναστήρι της Φλωριάδας, τα άλλα δύο προχώρησαν καιέφθασαν στο σημερινό μοναστήρι του Αποστόλου Θωμά, κοντά στον Εμπεσό, καιτο τρίτο μουλάρι έφθασε μέχρι το λόφο που ο βοσκός βρήκε την εικόνα της Παναγίας μας.
Το χρυσάφι που ήταν φορτωμένο στο μουλάρι αυτό το πήρε ο βοσκός καιαμέσως το μουλάρι έφυγε και χάθηκε μόνο του μέσα στο δάσος. Έτσι, βρέθηκαν τα χρήματα για να χτιστεί το μοναστήρι της Παναγιάς που αργότερα ονομάσθηκεΠαναγία η Ρεθιώτισσα και, όπως γράφει στα άπαντα ο αείμνηστος Κων.Κώνστας, έτσι ιδρύθηκαν τα τρία αυτά μοναστήρια του Βάλτου.
Το μοναστήρι είναι μεταβυζαντινό, την ακριβή χρονολογία θεμελίωσης δεν τηνγνωρίζουμε, λέγεται όμως ότι είναι κτισμένο το 1400 και σε κάποιαξεθωριασμένη επιγραφή μόλις που φαίνονται, αλλά δεν διαβάζονται τα ονόματατων κτητόρων.
Η θαυματουργή εικόνα της Παναγιάς της Αρεθιώτισσας «της Κυρίας του Βάλτου»
Η χρονολογία 1742, που φαίνεται χαραγμένη σε πέτρα στηνανατολική εξωτερική πλευρά του μοναστηριού, προφανώς αναφέρεται σεκάποια ολική ή μερική ανακαίνιση του μοναστηριού. Το καθολικό της Μονής είναι Ναός τρίκλιτης βασιλικής, σταυρεπίστεγος,παρουσιάζει δηλαδή ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον τρόπο στέγασης, φέρειπέντε οκτάπλευρους τρούλους, από τους οποίους ο ένας είναι κεντρικός ενώ οιτέσσερις άλλοι μικροί τρούλοι υψώνονται στις γωνιές-άκρες του κεντρικού ναού.
Το μοναστήρι είναι κτισμένο με πελεκητούς ασβεστόλιθους, ακολουθώντας ταβυζαντινά πρότυπα. Το κωδωνοστάσιο υπάρχει στη δυτική πλευρά, ενώ στηνανατολική πλευρά βρίσκεται ο τάφος του Αξιωματικού και Ηγούμενου της Μονής,Ανθίμου. Εσωτερικά, στο Ιερό και στον κύριο Ναό, οι τοιχογραφίες εντάσσονταιστον καθιερωμένο εικονογραφικό κύκλο των χρόνων της Τουρκοκρατίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους επισκέπτες παρουσιάζει η εικονογράφηση στον
εξωνάρθηκα, όπου ιστορούνται σκηνές από την Αποκάλυψη του Αγίου Ιωάννη,με σπάνιες συνθέσεις όπως και στο Άγιο Όρος. Σε άλλη εικονογράφηση,περιλαμβάνεται ο κύκλος της ζωής του ανθρώπου, σε άλλη τα ζώδια καθώς καιοι τέσσερις εποχές του χρόνου με τη μορφή ανθρώπου σε διάφορες ασχολίες.Επειδή το μοναστήρι έμεινε για αρκετά χρόνια κλειστό η υγρασία κατέστρεψεπολλές τοιχογραφίες με αποτέλεσμα σήμερα να υπάρχει μεγάλη δυσκολία στηνανάγνωση και την αποκατάσταση τους. Επίσης, όπως μας γράφει ο αείμνηστοςκαθηγητής Αθανάσιος Παλιούρας, ενδιαφέρον παρουσιάζει η Πλατυτέρα, στηνκόγχη του Ιερού Βήματος, όπου η σύνθεση της αποτελεί συνδυασμό της Παναγίας των Αγγέλων και του «Επί Σοι Χαίρει». Στον εξωνάρθηκα υπάρχειασυνήθιστη εικόνα-παράσταση του Αγίου Χαραλάμπους, καθώς και οκυνοκέφαλος Άγιος Χριστοφόρος, ο Άγιος Βάρβαρος και ο εσταυρωμένοςΜοναχός.
Το ξυλόγλυπτο Τέμπλο, κόσμημα της Ιεράς Μονής
Το τέμπλο της Μονής είναι ξυλόγλυπτο, διακοσμημένο με άνθη, κλάδους ελιάς,πουλιά και παραστάσεις πτερωτών Αγγέλων, με ξεχωριστά χρώματα το καθένα.Σήμερα, στην Ιερά Μονή σώζονται Ιερά Σκεύη και Ιεροψαλτικό αναλόγιο λεπτήςτέχνης. Επίσης, υπάρχουν λειψανοθήκες που περιέχουν λείψανα των ΑγίωνΑνδρέου του Ερημίτη, Χαραλάμπους, Τρύφωνος, Κοσμά και Δαμιανού,Προκοπίου, Νικήτα, Παντελεήμονα, Βαρβάρας και Αναστασίας. Οι λειψανοθήκες, κάποια εποχή, αφαιρέθηκαν και μετά από έρευνεςεντοπίστηκαν και τοποθετήθηκαν ξανά στη θέση τους. Όπως όλα τα μοναστήρια,έτσι και αυτό, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και στην Επανάσταση του 1821ήταν καταφύγιο των Οπλαρχηγών της Επανάστασης. Στα κελιά του φιλοξενούταν άρρωστοι και τραυματίες πολεμιστές. Ο ΓεώργιοςΚαραϊσκάκης ομολογεί ότι οι Βαλτινοί έβγαλαν από το Στρατόπεδο του Βάλτουπολλά άρματα και εννοούσε το Μοναστήρι της ΠαναγίαςΡεθιώτισσας.
Τμήμα του τέμπλου με εικόνες του Χριστού και του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου
Τον Απρίλιο του 1836, ο Κίτσος Τζαβέλλας πρωτοστάτησε στα Ρέθα και με τακανόνια του χτύπησε τους επαναστάτες στην εξέγερση των Ακαρνάνων. Το ίδιοέκανε και ο Θοδωρής Γρίβας. Οι μάχες αυτές σήμαναν και την καταστροφή τουμοναστηριού, οι καλόγεροι έφυγαν και πήγαν σε άλλα χωριά της περιοχής καιμαζί με αυτούς φέρεται να είναι και ο ιερομόναχος Άνθιμος. Με την κατάρρευσητου μοναστηριού κάποιοι άρχοντες της περιοχής πήραν την πρωτοβουλία νααναζητήσουν τον Άνθιμο και να τον παρακαλέσουν να επιστρέψει στοΜοναστήρι.
Ο Άνθιμος για να γυρίσει τους ζήτησε να μετατραπεί το μοναστήρι από διαλυμένο σε διατηρητέο, έτσι και έγινε, οπότε ο ιερομόναχος έρχεται ξανά στοΜοναστήρι και αρχίζει τον αγώνα της αποκατάστασής του.
Η Κοίμηση του Οσίου Ανθίμου και η Λειψανοθήκη
Με επιστολές προς την Δημαρχία και την Επισκοπή Αιτωλίας και Ακαρνανίας, ζητούσε κάθε είδους βοήθεια, ώσπου μετά από λίγα χρόνια η Μονή της Παναγίας άρχισε ναλειτουργεί ξανά με τις υπεράνθρωπες θυσίες του Άνθιμου.
Ο αείμνηστος Αρχιμανδρίτης Αυγουστίνος Κατσαμπίρης γράφει για τον Άνθιμο. «…ΆνθιμοςΒρετός Ιερομόναχος, κατήγετο από την Ιθάκη. Κατά την Ελληνική Επανάστασηυπηρέτησεν εις τον στρατόν των Ελλήνων οπλαρχηγών της περιοχής ωςΑξιωματικός δια τας ανάγκας των πολεμιστών. Μετά το τέλος του Ιερού Αγώνοςεπανήλθεν εις την Ιεράν ΜονήνΡέθα, όπουδιήλθεν τον υπόλοιπο χρόνο της ζωήςτου ως Ηγούμενος και εφημέριος της Ιεράς Μονής.Εκοιμήθη μετά το 1865, εις βαθύ γήρας και ετάφη εκεί, καταλείψας φήμη Αγίου…Ενεφανίζετο οφθαλμοφανώς εις αυτόν η Παναγία, συνωμίλει μαζί του και τουέδινε οδηγίες δια το Μοναστήρι… Την 7 Σεπτεμβρίου 1963, εγένετο η ανακομιδήτων λειψάνων του και ευωδίαζον, πράγμα το οποίον αποδεικνύει, ότι οΙερομόναχος Άνθιμος είναι Άγιος…».
Στο ιστορικό αυτό μοναστήρι υπηρέτησαν κατά καιρούς Μοναχοί, Άγιοι Πατέρες,δυστυχώς όμως σήμερα δεν σώζονται βιβλία που να γράφονται τα ονόματά τους.Μέσα από την παράδοση και από γενιά σε γενιά παραθέτουμε ονόματαΗγουμένων και Μοναχών που υπηρέτησαν στην Ιερά Μονή: Σεραφείμ, πριν απότην Ελληνική Επανάσταση, Άνθιμος Βρετός από την Ιθάκη, Ιωσήφ, πουυποδέχθηκε τον Μητροπολίτη Γερμανό το 1874, Ιωακείμ από την Ήπειρο αρχέςτου 1900, το 1940 έρχεται από τη Μακρυνεία ο Ιάκωβος, το 1942 τοποθετείται ο Κλεόπας, στη συνέχεια ο Ιωάννης Παπαιωαννίδης, ακολουθεί ο ΑνδρέαςΠαυλάκης.
Το 1954, η Μητρόπολη για πρώτη φορά μετατρέπει το Μοναστήρι σε γυναικείο και τοποθετεί Ηγουμένη την Ταβιθά που ήρθε από την Μονή Κατερινούς.
Το μοναστηριακό συγκρότημα
της Ιεράς Μονής της Παναγίας Ρεθιώτισσας
Το 1958, η Μητρόπολη τοποθετεί Ηγούμενο τον Θεόκλητο και το 1984, Ηγούμενος ορίστηκε ο Καλλίστρατος. Κατά καιρούς, έχουν υπηρετήσει πολλοί Ιερομόναχοι και Μοναχοί˙ ονομαστικά αναφέρουμε τους: Ανανία, Γεώργιο, Αθανάσιο,Κωνσταντίνο, Παρθένιο, Ευθύμιο, Συμεών, Βασίλειο, Γεδεών, Δανιήλ, Ευγένιο,Ησαΐα, Ιωαννίκιο, καθώς και τις Μοναχές: Αδριανή, Ιεροθέα και Παρασκευή.
Από την ιστορική Μονή της Παναγίας της Ρεθιώτισσας πέρασαν επίσης ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο Επίσκοπος Βονίτσης Δανιήλ, οι Μητροπολίτες Αιτωλίας και Ακαρνανίας Ιερόθεος Αριστάρχου, Γεράσιμος Καλοκαιρινός, Παρθένιος Ακύλας, Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης, Ιερόθεος Παρασκευόπουλος, Ιγνάτιος Τσίγκρης, Θεόκλητος Αβραντινής, Κωνσταντίνος και Καλλίνικος Πούλος, Αυγουστίνος Καντιώτης και ο αείμνηστος Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς Παπαχρήστος που τέλεσε και χειροτονία Ιερέως.
Σήμερα, υπηρετεί στο μοναστήρι η Ηγουμένη Φιλοθέη Αλεξανδρή η οποία τα τελευταία χρόνια έχει επιτελέσει σπουδαίο έργο, ζωντάνεψε ξανά το μοναστήρι. Η προσφορά της προς την Ιερά Μονή, η άσβεστη φλόγα της Πίστης προς την παράδοση της Ορθοδοξίας μας, να την δυναμώνουν και η Παναγία μας να της δίνει δύναμη και κουράγιο για να ολοκληρώσει το έργο της.
Το μοναστήρι, ανά τους αιώνες, στάθηκε ο Πνευματικός Φάρος και θεματοφύλακας στους δύσκολους χρόνους για τον τόπο μας χάρη στις υπεράνθρωπες προσπάθειες όλων των Μοναχών που το υπηρέτησαν, με τη βοήθεια της Παναγίας μας, και θα συνεχίζουν να το υπηρετούν. Από τα βάθη των αιώνων, η παράδοση μας λέει, ότι η ονομασία της Ιεράς Μονής προέρχεται από το όνομα Αγίου της εκκλησίας μας, του Αγίου Αρέθα.
Ο πέτρινος στύλος στην είσοδο της Μονής και στη βάση του η αλυσίδα
Ο Άγιος,φαίνεται ότι πέρασε από την περιοχή του Βάλτου και παρέμεινε εκεί αρκετόχρόνο. Έτσι μπορούμε να δεχτούμε ανεπιφύλακτα την ονομασία της περιοχής «Αρέθα» και, ίσως προϋπήρχε. Την ονομασία αυτή τη συναντάμε σε πολλάέγγραφα που σώζονται, στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, στα ΓενικάΑρχεία του Κράτους αλλά και στον πρώην Δήμο Αμβρακίας.
Ο Μεγαλομάρτυς, Άγιος Αρέθας, έζησε τον 6ο αιώνα μ.Χ. Ήταν προύχοντας σε μία πόλη Ναζράν, σημερινή Νεγράν της βορείου Υεμένης. Η πόλη αυτή είχε μεγάλη χριστιανική παράδοση και υπεύθυνος ήταν ο σεβάσμιος και ενάρετος Αρέθας, αποδεκτός από όλους τους χριστιανούς της περιοχής. Τον δραστήριο αυτό γέροντα, μαζί με άλλους πιστούς, οι ειδωλολάτρες συνέλαβαν και τους ζήτησαν να απαρνηθούν το Χριστό. Τότε ο Αρέθας, με το μεγάλο κύρος του, έδωσε αμέσως την απάντηση: «Στη διάρκεια της ζωής μου, είπε, διέπραξα πολλά αμαρτήματα. Ο Ιησούς Χριστός με καθάρισε απ' αυτά δια της θυσίας Του και με την πίστη μου προς Αυτόν. Και από άνθρωπο απώλειας με έκανε κληρονόμο του ανέσπερου φωτός και της αιώνιας ζωής. Τώρα μου προσφέρει και άλλη τιμή. Μου δίνει την ευκαιρία, από τη σάρκα ενός γέροντα, να προβάλει αθλητής, αποδεικνύοντας ότι η ισχύς και η ελευθερία του πνεύματος μπορούν να καταφρονήσουν κάθε άνομη απειλή καιβία και να καταισχύνουν τους δυνατούς της γη».
Ο Μεγαλομάρτυς Άγιος Αρέθας
Η απάντηση του Αγίου εξαγρίωσε πολύ τους δήμιους και αμέσως θανάτωσαναυτόν και τους άλλους πιστούς με αποκεφαλισμό. Τα τίμια λείψανά τους στεφανώθηκαν με Δόξα Θεού. Ο Άγιος Αρέθας ήταν 93 ετών και συνεορτάζει μαζίμε τους άλλους πιστούς κάθε χρόνο, στις 24 Οκτωβρίου.
Απολυτίκιο του Αγίου Αρέθα
«Ευσεβείαέμπρέπων τη άθλήσειδεδόξασαι, την των Χριστοκτόνωνκακίανκαθελών τη ένστάσει σου' διό και προσενήνοχας Χριστώ, Μαρτύρων αρραγήσυνασπισμών, ώσπερ θείος παιδοτρίβης και οδηγός, Άρέθα παμμακάριστε. Δόξατω δεδωκότι σοι ισχύν, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ένεργούντι δια σου,πάσιν Ιάματα».Παλαιότερα, ο χώρος του μοναστηριού χρησιμοποιούταν για άτομα με ψυχικέςπαθήσεις. Άνθρωποι της περιοχής μας λένε ότι κατά καιρούς υπάρχουν πολλάθαύματα που έχουν γίνει στο μοναστήρι σε άτομα με ψυχικά προβλήματα.Σήμερα, συναντάμε στην είσοδο του Ναού τον πέτρινο στύλο με τους κρίκουςπου χρησίμευαν για την «καθήλωση» των ανθρώπων που είχαν τέτοιαπροβλήματα. Η θεραπεία τους κρατούσε περίπου ένα μήνα.
Το μοναστήρι, με κάθε λαμπρότητα, πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου κάθε χρόνο. Τηνπαραμονή τελείται Μέγας Εσπερινός και ανήμερα της εορτής τελείται ο Όρθροςκαι η Πανηγυρική Θεία Λειτουργία. Στις θρησκευτικές εκδηλώσεις τηςπανήγυρης το μοναστήρι κατακλύζεται από πλήθος προσκυνητών από όλα ταμέρη του Νομού.
Όλοι τους κρατούν το τάμα και την λαμπάδα για να την πάνε στην Παναγιά τηΡεθιώτισσα. Επίσης, πολλοί άρρωστοι που πάσχουν από ψυχικές ασθένειεςπροσέρχονται μπροστά στην θαυματουργή εικόνα της Παναγίας καιπροσεύχονται για να τους θεραπεύσει.
Υ.Γ. Από το βιβλίο μου με τίτλο: ΚΑΣΤΡΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ, Οδοιπορικό στις Ιερές Μονές της Αιτωλοακαρνανίας
